घराबाहेर राहण्याचं 'सुख'!

शेवटचा पेपर झाला आणि कॉलेज संपल्याची एक दुखरी जाणीव झाली.. आपापल्या गावाला जाण्याच्या आधी एकदा रात्र गप्पांनी जागवायची म्हणून त्या तिघी ऋचाच्या रूमवर जमल्या.. आशिमा आणि ऋचा होस्टेलवर राहायच्या आणि रेचल लोकलाईट होती.. तसं पाहिलं तर तिघीही वेगवेगळ्या वयाच्या आणि संस्कृतीच्या.. तिघींचा आर्थिक स्तरही सारखा नव्हता.. मात्र गेली काही वर्ष त्यांनी अनेक भावना एकत्र अनुभवल्या होत्या.. अगदी आतल्या गोष्टी एकमेकींना सांगितल्या होत्या.. जॉब लागल्याच्या आनंदापासून, ‘त्याच्या घरचे आमचं प्रेम नाही गं समजून घेणार’ इथपर्यंत सगळं.. आजूबाजूचं सगळं वातावरण जरा अतीच पुढारलेलं होतं.. शुक्रवार संध्याकाळ (सॉरी Friday night) पब मध्ये साजरी नाही झाली तर आयुष्य वेस्ट आहे अशी मानसिकता असणारं.. अशा सगळ्यांत या तिघी मात्र एखाद्या शांत ठिकाणी जाऊन सूर्यास्त पाहणाऱ्या मागासवर्गातल्या होत्या.. त्यांचं काळाबरोबर नसणं हाच त्यांच्या मैत्रीचा घट्ट धागा होता..

ती रात्र तर त्यांच्या गप्पांना बहर आणणारी होती.. सगळा लेखाजोखा मांडणारी होती.. लहानपणीच्या गमती- जमती सांगत, हसत खेळत रात्र पुढे जात होती.. शाळा, कॉलेजची वळणं घेत गप्पांची गाडी पुढे जात होती.. ऋचा आणि आशिमाची खेचायची म्हणून रेचल सहजच म्हणाली, "तुम्ही तर काय कायम घराबाहेर आहात यार.. कसली मज्जा येत असेल ना.. सगळं स्वतःचं स्वतः करायचं.. मन मानेल तिकडे भटकायला जायचं.. shopping करायचं.. नो constraints.. लकी आहात दोघी.. "

ऋचा आणि आशिमाने एकमेकींकडे पाहिलं.. दोघींचेही डोळे पाणावले.. ऋचा म्हणाली, "रेचल डीअर, दहा वर्षांपूर्वी मी घर सोडलं.. शिक्षण झालं, मनासारखा जॉब झाला.. खूप काही अनुभवलं, खूप काही शिकले.. पण खरं सांगते, नवरी मुलगी घर सोडताना तिला जसं तुटल्यासारखं वाटतं न अगदी तसंच प्रत्येक वेळी घरातून इकडे येताना वाटतं.."

तिला दुजोरा देत आशिमा म्हणाली, "दर वेळेस घरी गेलं कि मा-बाबा विचारतात, 'बेटी किती दिवस घरी आहेस तू.. तसं ट्रेनचं तिकीट काढायला..' स्वतःच्याच घरी जाऊन पाहुणी असल्यासारखं वाटतं.."

"मागे आम्ही घर नवीन बांधलं, आदित्यसाठी वेगळी खोली बांधली आणि माझं सामान, माझी लाडकी बुक शेल्फ गेस्ट रूममध्ये ठेवली.. 'तसंही ऋचा काय आता या घरात राहणार नाही.. तिची वेगळी रूम कशाला हवी’ असं आई बाबांना म्हणताना मी ऐकलं आणि तेव्हाच घरात परकं असल्याची वाईट जाणीव झाली.."

"मी घरी जाते.. अर्धा जीव घरच्या मंडळींमध्ये असतो.. अर्धा जीव इथे.. मा-बाबांना वाटतं आपली आशिमा सहा वर्षांपूर्वी घर सोडताना जशी हळवी, लाजाळू होती तशीच आहे.. ही मधली गेलेली वर्ष मला काय आणि कशी घडवून गेली आहेत त्यांना पूर्णपणे माहित नाही.. अन मी सगळं सांगूही शकत नाही.. संवादाचा विसंवाद होतो कधी कधी.. चूक कोणाचीच नसते.. पण मधल्या काळाने काहीतरी हिरावून नेलेलं असतं हे मात्र खरं.. "

"मागच्या महिन्यात माझ्या चुलत बहिणीचं लग्न झालं.. तीही अशीच बराच काळ घराबाहेर राहणारी.. आयुष्य स्वतःच्या अटींवर जगायची सवय झालेली.. तिचा काल कॉल आलेला.. ती म्हणत होती, "ऋचा, इतके वर्ष एकटी राहिले.. सुरुवातीला पर्याय नव्हता म्हणून आणि नंतर सवय झाली म्हणून.. आजूबाजूला माणसं असायची सवयच नाही राहिली गं आता.. किचनमध्ये काम करताना सासूबाई मागे उभ्या असतील तर भीती वाटते कि अचानक कोण आलं घरात.. माणसांच्या असण्याची सवय करून घेण्यातच खूप वेळ जाणारे माझा.. तुझ्याकडे वेळ आहे अजून.. माणसांच्या असण्याची सवय करून घे गं राणी"

बिचारी रेचल.. एक भाबडा प्रश्न तिच्या सख्यांना भलतंच हळवं करून गेला होता.. घराबाहेर राहण्याच्या चैनीसाठी एवढी किंमत मोजावी लागते हे तिला आज नव्याने उमगलं होतं..

अंदमान- एक नयनरम्य अनुभव!!

                            अंदमान- एक नयनरम्य अनुभव!!

काही ठिकाणं अशी असतात ना कि जिथे गेल्यावर इतर स्थळ काळाचा विसर पडतो.. ते ठिकाण सोडून परत यावंसंच वाटत नाही.. आपण त्या ठिकाणाबद्दल एक कल्पना करून जातो आणि ते ठिकाण आपल्या अपेक्षांना पूर्ण करून आपला आनंद द्विगुणीत करत मनात कायमच स्थान मिळवून जातं.. अशाच काही खास ठिकाणांपैकी एक म्हणजे अंदमान.. आख्यायिका सांगतात कि हंडुमान [हनुमानाच्या] नावावरून ही बेटं ओळखली जायची आणि नंतर त्यांचा अपभ्रंश होत होत आज अंदमान म्हणून प्रसिद्ध आहेत.. अत्यंत isolated अशी ही tourist place.. technology addiction rehabilitation center आहे.. आपण whatsapp, FB, Gmail वगैरे शिवाय जगू शकत नाही असं सांगणाऱ्या लोकांना पुन्हा एकदा माणसात यायला भाग पडणारा निसर्ग आहे इथला..

आमच्यासाठी अनेक वर्षांपासून आम्ही ३ कुटुंब ज्याची वाट बघत होतो अशी ही ट्रीप होती... ६ गावी असणारी ९ लोकं ५ दिवसांसाठी एकत्र आणायची म्हणजे सोप्पी गोष्ट नाही.. तीन महिने आधी सगळा प्लान तय्यार होता.. कुठून कसं जायचं, कुठे राहायचं, काय काय करायचं.. फक्त तारखा पडायला मुहूर्त लागत नव्हता.. अखेरीस सगळ्यांनी आपापले व्यवसाय, कॉलेजेस, हास्य क्लब, भजनी मंडळ या सगळ्यांतून सुट्टी घेतली आणि १-५ फेब्रुवारी आमची अंदमान ट्रीप बुक झाली.. Whatsapp Group वर काय काय shopping करायचं, कमीत कमी जागेत जास्तीत जास्त वस्तू कशा माववायाच्या, काय काय खायचं अशा चर्चा होऊ लागल्या.. Tour manager म्हणजे आई आणि commute coordinator म्हणजे मामा.. अशा उत्तम leadersच्या हाताखाली आमचा प्रवास सुरु झाला.. पुणे-चेन्नई-पोर्टब्लेअर असा flight Journey होता.. त्यात मग window seat साठी भांडण, तिथे बसल्यावर aisle seat वर असणाऱ्याला चिडवणं, भरपूर फोटोस काढणं असे सगळे सोपस्कार पार पडल्यावर उगाच झोपायचा प्रयत्न करून झाला.. आणि या सगळ्या दंग्यात आम्ही तीन बहिणी तर होतोच पण आमच्या जोडीला आज्जीआजोबा सुद्धा होते.. त्यांचा उत्साह बघून संपूर्ण ट्रीपमध्ये कोणालाही "मला कंटाळा आला" असं म्हणायची हिम्मतच झाली नाही.. 

पहिल्या दिवशी म्हणजे एक तारखेला संध्याकाळी ४ वाजता आम्ही पोर्ट ब्लेअर मध्ये आलो.. हॉटेल्स बुक झालेली होतीच.. आणि दिमतीला दोन गाड्या देखील होत्या.. मस्त फ्रेश होऊन सगळे सेल्युलर जेल मध्ये गेलो.. ७ विंग्स असणारं, ६९३ कैद्यांना एकावेळेस पोटात सामावून घेणारं हे प्रचंड जेल.. आज त्याच्या ३ विंग्स शिल्लक आहेत..आणि एक central tower ही.. जिथून सातही विंग्स वर लक्ष ठेवता येऊ शकत होतं.. इथे एक पिंपळाचे झाड आहे जे या जेलच्या उभारणीपासून, क्रांतिकारकांवर झालेल्या अनन्वित अत्याचाराचा एकमेव साक्षीदार आहे.. १९३८ मध्ये हे जेल बंद झालं आणि स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर त्याचं राष्ट्रीय स्मारकामध्ये रुपांतर करण्यात आलं.. सरकारने या स्मारकाची अत्यंत नीट निगा राखली आहे.. प्रत्येक संध्याकाळी तिथे एक light and sound show असतो.. त्यामधून जेलची कहाणी  सांगितली जाते.. ते ऐकताना, कोलू पाहताना, फाशीगृह पाहताना, स्वा. स्वराकारांची कोठडी पाहताना आपोआपच मनात "जयोस्तुते" चे शब्द घुमू लागतात आणि अंगावर काटा आल्याशिवाय राहत नाही.. कोणा एका नेत्यामुळे/घराण्यामुळे भारत स्वतंत्र झाला म्हणणाऱ्या लोकांसाठी एक सणसणीत चपराक आहे हा show म्हणजे..

अंदमानात दिवस लवकर सुरु होतो आणि अंधारही लवकर पडतो त्यामुळं साधारण ६-६:१५ लाच ८ वाजल्यासारखे वाटतात.. त्यांच्या कामाचे तास साधारण सकाळी साडेसात ते दुपारी दोन.. एकदा सूर्य कलायला लागला कि under water activities करणं शक्य होत नाही.. अर्थातच आम्हा सगळ्यांना रोज लवकर उठणं भागच होतं.. इथे ५७२ छोटी छोटी बेटे आहेत..पैकी चाळीसच्या आसपास बेटांवर वस्ती आहे.. त्यातही बरीचशी बेटे defense च्या अमलाखाली आहेत.. त्यामुळं तिथे दोन अडीच तासांपेक्षा जास्त वेळ थांबता येत नाही.. असंच एक बेट म्हणजे Ross Island.. ब्रिटीश काळातील अंदमानची राजधानी.. इथे क्लब हाउस आहे, चर्च आहे.. गोड्या पाण्याचा विहिरी आहेत... थोडक्यात दैनंदिन गरजांपासून मनोरंजनापर्यंत सगळं आहे.. दुसऱ्या महायुद्धात जपानी सैन्याने केलेल्या आक्रमणामुळे त्याचा संहार झालाय ही गोष्ट वेगळी पण तरीही त्या काळच्या वैभवाची साक्ष पटवून देण्यासाठी ते पुरेसा आहे..

नंतरचे ३ दिवस मग scuba diving, snorkeling, jet skiing, sea walking आणि पाण्यात डुंबत राहणं यात कधी निघून गेले कळालच नाही.. पर्यटकांना जाता येईल अशा अनेक बेटांवर आम्ही जाऊन आलो.. Havelock, North Bay, Light house, राधानगर, कला पत्थर असे अनेक किनारे मनात साठवून आलो.. पोर्ट ब्लेअर पासून या बेटांवर जाण्यासाठी छोट्या बोटी किंवा क्रुझचाच पर्याय आहे.. खूप कमी बेटांवर जाण्यासाठी रस्ते आहेत..Havelock हे त्यातलंच एक बेट.. तिथून परत येताना क्रुझवर आमच्यातली सगळी मोठी मंडळी एकदम तरुण झालेली.. त्यांच्या डान्सने क्रुझचा डेक गाजवला.. मामीसोबत तर बाकीच्या मंडळींनी फोटोजसुद्धा काढून घेतले.. तेव्हा आम्हाला परत एकदा जाणवलं कि नेहमीच्या routine मधून बाहेर पडल्यावर आपलेच लोकांचे नवनवीन गुण कळतात.. आपण आणखी जवळ येतो..

एवढी सगळी धमाल केली तरीसुद्धा वेळेअभावी काही गोष्टी बघायच्या राहून गेल्या.. दिगालीपूर, जिवंत ज्वालामुखी, आणि निकोबार ही त्या राहिलेल्या ठिकाणांपैकी काही ठिकाणं.. सगळं अंदमान निकोबार बघायचं असेल तर १२-१४ दिवसांची ट्रीप असायला हवी..

काळेपाणी, सेल्युलर जेल आणि आदिवासी हि एवढीच अंदमानची ओळख आता राहिलेली नाही.. अत्यंत सुंदर आणि स्वच्छ समुद्र किनारे, तिथे होणाऱ्या water activities, समुद्रतळाशी असणारं अनोखं आणि अत्यंत आकर्षक सागरी विश्व अशी एक हवीहवीशी ओळख या ठिकाणाला मिळत आहे.. परदेशातील समुद्रकिनाऱ्यांच्या तोडीचे किनारे सगळ्यांनाच भुरळ घालत आहेत.. अत्यंत मनमिळाऊ आणि मदतीला तत्पर असणारी स्थानिक मंडळी अंदमान tourismचं नाव मोठ्ठ करत आहेत.. दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटिशांनी या बेटाला जपानी लोकांच्या ताब्यातून परत मिळवलं आणि त्यानंतर दोनच वर्षात आपण स्वतंत्र झालो.. ब्रिटिशांनी जर अंदमान परत घेतला नसत तर आज हे सुंदर ठिकाण जपानच्या ताब्यात असतं.. नाही म्हणलं तरी क्षणभर ब्रिटीशांचा आपल्यावर हा एक उपकार आहे असं वाटल्याशिवाय राहत नाही.. आयुष्यात परत एकदा तरी नक्की यायचं इथे असा विचार पक्का करूनच आम्ही ५ तारखेला परतीचा प्रवास सुरु केला..

लोकलच्या मनातलं!

मुंबई आणि तिची लोकल..
.
मुंबईकराला तिच्या लोकलचा तितकाच अभिमान आहे जेवढा एखाद्या पुणेकराला त्याच्या दगडूशेठचा, एखाद्या कोल्हापूरकराला त्याच्या रंकाळ्याचा किंवा एखाद्या सातारकराला त्याच्या कंदी पेढ्यांचा!! अर्थात कधी कधी तिच्या उशिरा येण्याचा, दोन स्टेशन मध्ये थांबण्याचा राग येतो.. पण मला सांगा.. जवळपास ४६५ किलोमीटर मध्ये पसरलेली ही जेव्हा दररोज सुमारे ७५ लाख लोकांना त्यांच्या इच्छित स्थळी पोहोचवते तेव्हा तिला थोडीशी चूकभूल माफ असायलाच हवी ना..
.
हिचं स्वतःचंच एक विश्व आहे.. स्टेशन मध्ये येताना ही एखाद्या राणीसारखी येते.. काही भाबड्या लोकांचा नमस्कार स्वीकारते.. अवघे १५-२० सेकंद थांबते आणि मग भोंगा वाजवत दिमाखात चालू लागते.. तिचा तो आवाज लोकांच्या कानात इतका बसतो कि आयुष्यभर लोकलने प्रवास केलेल्या चाकरमान्यांना निवृत्त झाल्यावर तो आवाज, ती धडधड ऐकली/अनुभवली नाही तर सुखाची झोप येत नाही..
.
या लोकल मधून तुम्ही जर रोज प्रवास केलात तर आपली पर्स, ओढणी/स्कार्फ, छत्री, गळ्यातील चेन/मंगळसूत्र, चप्पल आणि छोटी छोटी बछडी यांना घेऊन जगाच्या पाठीवर कुठेही प्रवास कसा करावा याचे क्लासेस घेऊ शकाल.. आठवा महिना असताना सुद्धा दादरच्या गर्दीत कर्जत पकडण्याची हिम्मत सुद्धा ही लोकल तुम्हाला मिळवून देते.. एक सल्ला मात्र आहे कुठे समारंभाला जायचं म्हणून सुंदर केशभूषा करून गर्दीच्या वेळेला लोकल मध्ये घुसू नका.. "शृंगाराचा" “अवतार” कधी होईल समजणार देखील नाही..
.
हिच्या पोटात एक वेगळंच जग असतं.. इथे तुम्हाला "१० मिनिटात बातम्या" असा talk show ऐकायला मिळेल.. सुगरणीचा सल्ला मिळेल.. "अग, तिथे नको जाऊ.. जेवण अगदीच सुमार आहे" किंवा "तिथे जात असाल ना तर या वेळेतच जा नाहीतर उगाच खूप वेळ जातो" अशा टिप्स ऐकायला मिळतील.. वर फुकटात सामान्यज्ञान वाढेल ते वेगळंच.. परवा याकुबला फाशी दिली गेली तेव्हा "मरेपर्यंत फाशी देणे" या कायद्यातील सुधारणेची कथादेखील मला ऐकायला मिळाली..
.
अगदी सुरुवातीला तुम्ही बिथरून जाल.. 'गाडीत जागा नाही मग कस घुसायचं' असं वाटून गाड्या सोडून द्याल.. पण एकदा का सराव झाला कि मग काय.. "चलो चलो अंदर चलो.. बहुत जगह है" म्हणत गर्दीला न जुमानता, दरवाज्यात विशिष्ट कोनात उभ राहून वारा खायची कला आपोआप साधू शकाल.. फूट बोर्ड वर असताना देखील bag मधून headphones काढून गाणी ऐकायला तुम्हाला अगदी सहज जमू शकेल.. चौथ्या सीट वर बसून सुद्धा एखादी कादंबरी वाचू शकाल.. शेजारच्या डब्यात चालू असलेला भजन enjoy करू शकाल.. आणि उभ्याउभ्या झोपूही शकाल..
.
या लोकलला जाती धर्माची बांधिलकी नाही.. रोज एकाच वेळेला प्रवास करणाऱ्या महिला एकमेकींच्या सख्या कधी होऊन जातात कळतदेखील नाही.. गणपतीला मोदकांची, ईदला शिरखुर्म्याची, ख्रिसमसला केक्सची देवाणघेवाण होऊ लागते.. वाढदिवसांपासून डोहाळेजेवणापर्यंत सगळं साजरं केलं जातं.. मनातली कित्येक गुपितं सांगितली जातात.. आणि तितक्याच तन्मयतेने ऐकलीही जातात..
.
विरार पासून चर्चगेट पर्यंत ८२ किलोमीटर फक्त दीड तासात पोहोचवणारी ही life-line.. जगात टिकून राहायचं असेल तर सतत धावत राहा असे संस्कार करणारी अशी ही मुंबईची सर्वव्यापी लोकल..

मुंबईची लाईफलाईन - लोकल!

मुंबई!! ही सदैव धावणारी.. सकाळी सहा असो किंवा रात्री दहा.. कायम तितक्याच निष्ठेने पळणारी.. आणि तिच्या या सततच्या धावपळीमध्ये अनेक दशकांहून अधिक काळ तिला साथ देणारी तिची lifeline - "लोकल"!!! आता, जरासा पाऊस झाला कि थोडा बोजवारा उडतो.. पण एक मात्र आहे ही लोकल दररोज लाख्खो लोकांना त्यांच्या इच्छित स्थळी नेण्या-आणण्याचं काम अविरतपणे करत असते..
या लोकलचं स्वतःचं एक विश्व आहे.. आणि अर्थातच हे विश्व platform पुरतं मर्यादित नाही.. तर स्टेशनच्या दोन्ही बाजूला साधारण अर्धा किलोमीटर अंतरामध्ये पसरलेलं आहे.. कधी कधी त्याचा विस्तार जास्तदेखील असतो.. मुंबईमध्ये असं एकही स्टेशन नाही कि ज्याच्या बाहेर तुम्हाला खाण्या-पिण्याचे, पान-बिडीचे, कधी कपड्यांचे, पेनाचे, रुमाल-सॉक्सचे, किचेनचे, Headphonesचे छोटे छोटे stalls दिसणार नाहीत.. इथे seasonal गोष्टी सुद्धा असतात.. दिवाळीत फटके येतात, रक्षाबंधन आलं कि राख्या येतात... पावसाळा आला कि छत्र्या येतात.. तसं पाहिलं तर जरी इथे पाऊस पडत असला तरी उकाडा हा असतोच त्यामुळं स्टेशनच्या बाहेर लिंबू-सरबताचा stall हवा म्हणजे हवाच!!
या stall वाल्यांचं सुद्धा ना एक समीकरण असतं.. सकाळच्या वेळी जिथे वडा-चटणी मिळते तिथेच संध्याकाळी पर्सेस मिळतात.. मला सांगा resource management म्हणतात ते आणखी वेगळं काय असतं..
सामान्य माणूस सकाळी या विश्वात घुसतो.. नेहमी प्रवास करणारा असेल तर पास-धारक असल्याने तिकिटाच्या रांगेतल्या माणसांना मनातल्या मनात वाकुल्या दाखवत किती सेकंदांनी ट्रेन येणार आहे याचं गणित मांडत जिन्यावरून खाली येतो.. आपल्या platform वर पळतो.. इथेपर्यंत बायका आणि पुरुष बऱ्यापैकी समान वागतात परंतु एकदा platform वर आलं कि त्यांच्या वागण्यात बदल होतो.. पुरुष मंडळी बऱ्याचदा प्रेक्षणीय स्थळांच्या शोधात किंवा ट्रेन कधी येणार हे वाकून वाकून बघण्यात गुंतून जातात.. आणि बायका "अग, ८:४३ ची मिळेल ग मला.. ४ मिनिट लेट आहे.. निघाली कि सांगते" अशा संभाषणामध्ये व्यग्र होतात.. जर बायका नेहमीच्याच, एकाच वेळेला, एकाच ट्रेनमध्ये चढणाऱ्या असतील तर मग सिरिअलच्या story मध्ये, सासूच्या/नवऱ्याच्या/मुलांच्या गोष्टींमध्ये मग्न होतात.. display board वर गाडीला यायला १ मिनिट आहे हे दिसायला लागलं कि महिलावर्गात चलबिचल दिसायला लागते.. कोणी मोकळ्या केसांचा अंबाडा बांधायला लागते.. कोणी पाठीवर अडकवलेली sack पोटावर घेते.. कोणी ओढणीची गाठ मारते.. आणि सगळी गर्दी compress होऊ लागते.. मग ट्रेन येते आणि जमेल तितक्या लोकांना पोटात घेऊन पुढे जाते.. थोडावेळ स्टेशन 'नुकतीच मुलगी सासरी गेलेल्या लग्नघरासारखं' दिसतं आणि परत हेच चक्र सुरु होत.. सकाळी VT कडे जाणारे platforms गर्दीने तुडुंब भरतात तर संध्याकाळी उलट बाजूचे.. तीनही lines वर थोड्याफार फरकाने हेच चलतचित्र सुरु असत..
संध्यकाळ संपून रात्र सुरु व्हायला लागते तसं स्टेशन सुद्धा थकून जातं.. सगळ्या सामानाची सारवासारव करायला लागतं.. आजूबाजूचे stalls गाशा गुंडाळू लागतात.. आणि येणाऱ्या रात्रीमध्ये दुसऱ्या दिवशीसाठी लागणारी ताकद गोळा करण्यासाठी मुंबई स्वतःचा वेग कमी करू लागते..

तरुणाईचा लाडका कवी - संदीप खरे!

आज आपण अशा एका कवीला भेटणार आहोत ज्याच्या उल्लेखाशिवाय तरुणाईला माहित असलेल्या कवींची यादी पूर्ण होऊच शकत नाही!! अस्सल पुणेरी, बोलण्यात आणि लिखाणात आजच्या काळातल्या कवींना मागे टाकणारा एक इलेक्ट्रिकल इंजिनिअर! "मौनांची सुद्धा भाषांतरे" करणारा हळवा माणूस!! आता एवढं सांगितल्यानंतर खरतर नाव सांगायची गरजच नाही!! हा आहे आयुष्यावर लिहिणारा, आयुष्यावर बोलणारा आणि कवितेवर जीवापाड प्रेम करणारा प्रेमळ कवी.. संदीप खरे!!!

माझी आणि संदीपच्या कवितांची ओळख झाली ती "आयुष्यावर बोलू काही" मधूनच!! त्याचं सादारीकरण अप्रतिम आहे.. एक सांगीतिक कार्यक्रम असूनही त्यात सुरांइतकच शब्दांनाही महत्व आहे!! साधे सोपे परंतु मनाला भिडणारे शब्द!

"जरा चुकीचे, जरा बरोबर बोलू काही ! चला दोस्तहो आयुष्यावर बोलू काही !

उगाच वळसे शब्दांचे हे देत रहा तू भिडले नाहीत डोळे तोवर बोलू काही"

त्याला माहित आहे कि एकदा डोळ्याला डोळे भिडले कि संवादाची भाषा बदलते.. मग शब्द नसले तरी चालतात.. म्हणूनच जोवर डोळ्याला डोळा भिडला नाहीये तोवर शब्दांच्या संगतीचा आनंद घेऊ!!

"उद्या-उद्याची किती काळजी बघ रांगेतुन परवा आहे उद्याच नंतर बोलू काही

शब्द असू दे हातामध्ये काठी म्हणुनी वाट आंधळी प्रवास खडतर बोलू काही!!"

असे हे शब्द... खडतर, अंधार्या वाटेवर साथ देणारे.. कधी दुसर्याने लिहिलेलं वाचून मनाला उभारी देणारे तर कधी स्वतःच्या मनातलं कागदावर उमटवायला मदत करून आपल्याला हलकं करणारे!! अशा शब्दांविषयीच हा मनुष्य कायम बोलत आलेला आहे!!

त्याच्या बर्याचश्या कविता या प्रेम कविता आहेत.. पण त्यातही अनेक पदर आहेत.. तो आणि ती.. एकमेकांबद्दल प्रेमभावना वाटत असूनही अजून व्यक्त न झालेले.. ती तिच्या गावी निघाली आहे.. तो तिला निरोप द्यायला आलेला आहे.. तिला वाटत आता तो काहीतरी बोलेल.. त्याला वाटत आता ती काहीतरी काहीतरी बोलेल.. बोलेल बोलेल म्हणता म्हणता.. अखेरीस गाडी सुटते.. आणि त्याच्या मनाचा बांध सुटतो.. मनातल्या मनात तो म्हणू लागतो..

" हे भलते अवघड असते कुणी प्रचंड आवडणारे, ते दूर दूर जाताना

डोळ्यांच्या देखत आणि नाहीसे लांब होताना डोळ्यांतील अडवून पाणी, हुंदका रोखुनी कंठी

तुम्ही केविलवाणे हसता अन्‌ तुम्हास नियती हसते हे भलते अवघड असते

तिच्या गाडीचा दूर जाताना होत असलेला ठिपका बघत तो परत फिरतो.. मनात फक्त तिच्या आणितिच्याच आठवणी असतात! पाय जड झालेले असतात! तिची आठवण सलत असते.. मित्रांसोबत गप्पा गोष्टी करताना मनात मात्र तीच असते.. पण दोघांमधलं अंतर न संपण्यासाठी निर्माण झालेलं असत!!

"परतीच्या वाटेवरती गुदमरून जड पायांनी ओठांवर शीळ दिवाणी बेफिकीर पण थरथरती

पण क्षणक्षण वाढत असते अंतर हे तुमच्या मधले मित्रांशी हसतानाही हे दु:ख चरचरत असते

हे भलते अवघड असते"

हि कविता आहे त्याचं नसलेल्या प्रेयसीची.. जिच्यापासून काहीकाळ दुरावताना त्याने तिला विचारलेल असत कि काय ग राणी मी दूर गेलो तर तुला माझी आठव येईल ना.. त्या आठवणीने तू दोन थेंब अश्रू तरी ढाळशील ना.. आणि म्हणलेलं असत..

"कसे सरतील सये माझ्याविना दिसं तुझे ?

सरताना आणि सांग सलतील ना !

गुलाबाची फुलं दोन रोज राती डोळ्यांवर

मुसूमुसू पाणी सांग भरतील ना ! .....

इथे दूरदेशी माझ्या सुन्या खिडकीच्यापाशी

झडे सर ..... काचभर तडा !

तूच तूच ..... तुझ्या तुझ्या ..... तुझी तुझी ..... तुझे तुझे

सारा सारा तुझा तुझा सडा !! -

पडे माझ्या वाटेतून

आणि मग काट्यातून

जातानाही पायभर मखमल ना!!"

पण जेव्हा त्याची हक्काची ती दूर जाते तेव्हा तिच्या अस्तित्वाने मंतरलेली तिची खोली याला खायला उठते.. तिच्या गंधाला सरावलेला वारादेखील ती नसताना घरात यायला नाही म्हणतो... आणि अशावेळेस मात्र त्याची अवस्था अगदी केविलवाणी होऊन जाते.. तिच्यावाचून याचा जन्मच अडतो!!!

"नसतेस घरी तू जेव्हा जीव तुटका तुटका होतो

जगण्याचे विरती धागे संसार फाटका होतो

नभ फाटून वीज पडावी कल्लोळ तसा ओढवतो

ही धरा दिशाहीन होते अन्‌ चंद्र पोरका होतो

येतात उन्हे दाराशी हिरमुसून जाती मागे

खिडकीशी थबकुन वारा तव गंधावाचून जातो

तू सांग सखे मज काय मी सांगू या घरदारा ?

समईचा जीव उदास माझ्यासह मिणमिण मिटतो

ना अजून झालो मोठा ना स्वतंत्र अजुनी झालो

तुजवाचून उमगत जाते तुजवाचून जन्मच अडतो !"

आणि हि त्याची अवस्था तिला कळावी म्हणून तितक्याच आर्ततेने तो साद घालतो..

" प्रिये ये निघोनी घनांच्या कडेनी, मला एकटेसे अता वाटताहे

कुणालाच जे सांगता येत नाही, असे काहीसे मन्मनी दाटताहे

असे वाटणे ही अशी सांज त्यात, दुरावा स्वत:शी.. तुझ्याशी दुरावा

किती फाटतो जीव सगळ्यात यात, मिठीतून देईन सगळा पुरावा

प्रिये ये निघोनी घनांच्या कडेनी, मला एकटेसे अता वाटताहे"

तिला स्मरताना त्याला रुणझुणत्या पावसाच निमित्त पुरतं.. त्याचा तो ओलेत गंध आठवणींना सोबत घेऊन येतो.. आणि मग तो कोसळता पाऊस आठवणींचा सोहळा होऊन जातो..

" पाऊस असा रुणझुणता पैंजणे सखीची स्मरली

पाऊल भिजत जाताना चाहुल विरत गेलेली

नभ ’नको नको’ म्हणताना पाऊस कशाने आला ?

गात्रांतुन स्वच्छंदी अन्‌ अंतरात घुसमटलेला !!"

पण जेव्हा त्याला खात्री पटते कि प्रेमामधला एखादा विराम नसून पूर्ण विराम आहे.. आता तो आणि ती कधीच सोबत असणार नाही.. तेव्हा मात्र ते प्रेमभंगाचे दुःख त्याला चिरत जात.. आणि तो विचारात राहतो.. ती अजूनही तशीच नाजूक, सुंदर असेल का?? जशी मला ती आठवत राहते तसाच मी तिला आठवत असेन का?? आमच्या दोघांचे सोनेरी क्षण तिला आठवत असतील का?? 

सांग सख्या रे आहे का ती अजून तैशीच गर्द राईपरी ?..

सांग जशी ती मिटली होती जरा स्पर्शता लाजाळूपरी

आणिक उमटुन गेली होती लाली अवघ्या तारुण्यावरी !

तिने ठेवला आहे का रे जपून क्षण तो मोरपिसापरी ?

अता बोलणे आणि वागणे यातील फरकाइतुके अंतर-

-पडले; तरिही जाणवते मज कवितेमधुनी तिचीच थरथर !

सांग तिला मी आठवतो का तिजवर रचलेल्या कवितेपरी ?"

तिलासुद्धा त्याची आठवण येत असते.. आणि तिकडे ती देखील गात असते..

"सूर्य डोईवर जळणारा, चांदराती झगमगणारा

दिशा दिशा तरी कशा उदास रे गमल्या

तुझ्याविना.. सखया तुझ्याविना.."

प्रेमाकावितेबरोबरच त्याने वेगळ्या धाटणीच्या कविता देखील लिहिल्या.. चाकोरीमधून बाहेर पडण्याचा कंटाळा करणार्यांसाठी "मी मोर्चा नेला नाही.. मी संपही केला नाही" लिहील... कंटाळ्याचाही कंटाळा येणाऱ्या निष्क्रिय लोकांना  "आताशा मी फक्‍त रकाने दिवसांचे भरतो.. चाकोरीचे खरडून कागद सहीस पाठवतो" अस म्हणत कोपरखळी मारली.. आणि त्याच वेळेस धाडस न करून तेच ते जगात राहणाऱ्या लोकांना चपराक दिली..  "नामंजूर" लिहिली.. संधी वाट न बघता संधी निर्माण  करायला सांगितल..

"जपत किनारा शीड सोडणे - नामंजूर !

अन्‌ वार्‍याची वाट पाहणे - नामंजूर !

मी ठरवावी दिशा वाहत्या पाण्याची

येईल त्या लाटेवर डुलणे - नामंजूर !"

प्रत्येक बाबाला आपल्या लेकीला जे सारं काही सांगायचं असत पण सांगता येत नाही नाही अशा सगळ्या बाबांची तो लेखणी झाला.. आणि त्याने दमलेल्या बाबाची कहाणी लिहिली..

"सासुराला जाता-जाता उंबरठ्यामध्ये,

बाबासाठी येईल का पाणी डोळ्यांमध्ये ?" असा आर्त सवाल केला... प्रत्येक लेकीच्याच नव्हे तर तिच्या बाबाच्या डोळ्यातही पाणी आणल या कवितेने..

बर्याचदा अस होत कुठेतरी काहीतरी बोचत असत..  दिवस असे असतात कि "कोणी माझा नाही

अन्‌ मी कोणाचा नाही .. " आणि अचानक डोळे वाहू लागतात आपल्या अशाच मनःस्थितीच वर्णन करताना संदीप म्हणतो..

"अताशा असे हे मला काय होते ?

कुण्या काळचे पाणी डोळ्यांत येते

बरा बोलता बोलता स्तब्ध होतो

कशी शांतता शून्य शब्दांत येते"

अस सगळ नाजूक, हळवं लिहित असताना दिवसेंदिवस मानसिक खच्चीकरण करत असलेल्या या जगात आशेचा किरण कधी येणार असही तो विचारतो!!

"अजून उजाडत नाही ग !

दशकांमागुन सरली दशके अन्‌ शतकांच्या गाथा ग !

ना वाटांचा मोह सुटे वा ना मोहाच्या वाटा ग !

पथ चकव्याचा, गोल, सरळ वा- कुणास उमगत नाही ग

प्रवास कसला ? फरफट अवघी ! पान जळातून वाही ग ..

अजून उजाडत नाही ग !"

"नेणिवेची अक्षरे.. तुझ्यावरच्या कविता" असे काव्यसंग्रह याच्या नावर आहेत!! कधीही कुठलाही पण काढावं आणि वाचावं असे.. प्रत्येक कविता आवडणारी.. आपली वाटणारी.. मनात  जपून ठेवावी अशी वाटणारी.. संदीप तुझ्या कविता अशाच खुलत राहोत.. आम्हाला अशाच आनंद देत राहोत!!